قزاقستان حلقه اتصال ایران به آسیای مرکزی و آب های آزاد
به گزارش خبرگزاری نفت و گاز، قزاقستان با قرار گرفتن در قلب آسیای مرکزی و ایران با دسترسی به آب های آزاد، ظرفیت ایجاد یک مسیر تجاری راهبردی را دارند؛ مسیری که می تواند تجارت دو کشور را به بازارهای منطقه و جهان پیوند دهد.
به گزارش خبرگزاری نفت و گاز به نقل از مهر، روابط اقتصادی ایران و قزاقستان طی سالهای قبل از سطح هم اندیشی های عمومی و مناسبات سنتی فاصله گرفته و بسمت همکاریهای عملیاتی در تجارت، ترانزیت، کشاورزی، لجستیک و سرمایه گذاری حرکت کرده است. قرار گرفتن دو کشور در حاشیه دریای خزر، دسترسی ایران به آب های آزاد و جایگاه قزاقستان در آسیای مرکزی، ظرفیت قابل توجهی برای ایجاد یک مسیر تجاری مکمل میان دو اقتصاد به وجود آورده است؛ مسیری که در صورت رفع موانع بانکی و لجستیکی می تواند فراتر از تجارت دوجانبه، به توسعه نقش ایران در اتصال آسیای مرکزی به آب های آزاد هم منجر شود.
آخرین آمارهای رسمی نشان میدهد تجارت دو کشور در سال ۱۴۰۴ به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید که نسبت به رقم ۳۴۰.۳ میلیون دلار در سال ۱۴۰۳، رشد ۲۶.۴ درصدی را نشان میدهد. با این وجود، ترکیب این رشد با آن چه در سال قبل روی داده متفاوت می باشد. در سال ۱۴۰۳، صادرات ایران به قزاقستان حدود ۲۱۶.۶ میلیون دلار و صادرات قزاقستان به ایران حدود ۱۲۳.۴ میلیون دلار بود؛ اما در سال ۱۴۰۴ صادرات قزاقستان به ایران با جهشی نزدیک به دو برابر به ۲۳۹.۳ میلیون دلار رسید، در حالیکه صادرات ایران به قزاقستان به حدود ۱۹۱ میلیون دلار کاهش پیدا کرد. بنابراین، افزایش حجم تجارت در سال ۱۴۰۴ عمدتا تحت تأثیر رشد صادرات قزاقستان بوده و تراز تجاری که در سال ۱۴۰۳ به نفع ایران بود، در سال ۱۴۰۴ به نفع قزاقستان تغییر یافته است.
تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری؛ رشد محسوس اما فاصله زیاد با ظرفیت ها
رشد ۲۶.۴ درصدی تجارت در سال ۱۴۰۴ را باید در کنار افت شدید روابط دو کشور در سال ۱۴۰۲ و سپس روند احیای آن ارزیابی کرد. تجارت دوجانبه در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۶۵.۲ میلیون دلار سقوط کرده بود؛ اما در سال ۲۰۲۴ به ۳۴۰.۳ میلیون دلار و در سال ۲۰۲۵ به ۴۳۰.۲ میلیون دلار رسید. به این ترتیب، تجارت دو کشور در فاصله دو سال تقریبا ۲.۶ برابر شده است. با این حال، رقم فعلی بازهم فاصله بسیاری با سطوح تجارت اواسط دهه گذشته و همین طور اهداف جدید تهران و آستانه دارد.
در واقع، سهم ایران از تجارت خارجی قزاقستان بازهم خیلی محدود است. بر مبنای داده های پخش شده در قزاقستان، تجارت با ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۰.۳ درصد از کل تجارت خارجی قزاقستان را ایجاد کرده است. این رقم در مقایسه با شرکای اصلی قزاقستان، همچون چین، روسیه، ازبکستان و ترکیه، نشان میدهد ظرفیت بزرگی برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور وجود داردتجارت با ایران در سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۰.۳ درصد از کل تجارت خارجی این کشور را ایجاد کرده است. این رقم در مقایسه با شرکای اصلی قزاقستان، همچون چین، روسیه، ازبکستان و ترکیه، نشان میدهد ظرفیت بزرگی برای افزایش سهم ایران در بازار این کشور وجود دارد.
ترکیب کالاهای مبادله شده هم نشان میدهد دو کشور از ظرفیتهای مکمل برخوردار می باشند. ایران عمدتا محصولاتی مانند پلیمرها و محصولات پلاستیکی، میوه و خشکبار، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، محصولات شیمیایی، مصالح ساختمانی و برخی کالاهای کشاورزی را به قزاقستان صادر می کند. داده های UN Comtrade برای سال ۲۰۲۴ هم نشان میدهد پلاستیک ها با حدود ۵۹.۵ میلیون دلار، میوه و خشکبار با ۳۶.۲ میلیون دلار و محصولات لبنی، تخم مرغ و عسل با حدود ۲۰.۷ میلیون دلار از مهم ترین گروههای صادراتی ایران به قزاقستان بوده اند.
در سمت مقابل، قزاقستان یکی از تامین کنندگان مهم غلات و نهاده های کشاورزی ایران است. جو، گندم، دانه های روغنی، روغن نباتی، ذرت و انواع گوشت در بین کالاهای مهم صادراتی قزاقستان به ایران قرار دارند. در سال ۲۰۲۵ هم صادرات غلات قزاقستان به ایران رشد قابل ملاحظه ای داشت؛ به شکلی که در سال زراعی سپتامبر ۲۰۲۴ تا اوت ۲۰۲۵، بیشتر از یک میلیون تن غله از قزاقستان به ایران صادر شد، در حالیکه این رقم در دوره قبل حدود ۸۶ هزار تن بود.
تجارت آزاد اوراسیا؛ فرصت تازه برای صادرکنندگان
یکی از مهم ترین تحولات ساختاری در روابط اقتصادی ایران و قزاقستان، اجرایی شدن موافقت نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیاست. این توافق از ۱۵ مه ۲۰۲۵ اجرایی شد و طبق گزارش کمیسیون اقتصادی اوراسیا، برای نزدیک به ۹۰ درصد کالاها رژیم تجارت آزاد بوجود می آورد. از آنجائیکه قزاقستان یکی از اعضاء اصلی اتحادیه اقتصادی اوراسیاست، اجرایی شدن این توافق می تواند هزینه ورود بخش قابل توجهی از کالاهای ایرانی به بازار قزاقستان را کم کند و زمینه را برای افزایش صادرات فراهم آورد.
البته برخورداری از تعرفه ترجیحی یا صفر به تنهایی برای جهش تجارت کافی نیست. صادرکنندگان ایرانی جهت استفاده واقعی از این مزیت باید قواعد مبدأ، الزامات استاندارد، قرنطینه، بسته بندی، حمل و نقل و سازوکارهای مالی را هم رعایت نمایند. به همین دلیل، مرحله بعدی همکاری ایران و قزاقستان باید بر تبدیل مزیت حقوقی توافق اوراسیا به قراردادهای تجاری واقعی متمرکز شود.
هدف گذاری ایران و قزاقستان برای تجارت یک میلیارد دلاری
سفر رسمی مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران، به قزاقستان پارسال یکی از مهم ترین رویدادهای اقتصادی روابط دو کشور طی سالیان اخیر بود. در جریان این سفر، طرفین علاوه بر بررسی وضعیت تجارت، بر توسعه همکاریهای حمل و نقل، لجستیک، سرمایه گذاری و اجرای توافق های پیشین تاکید کردند. بعد از این سفر هم مقام های دو کشور بر اجرای عملی توافق های به دست آمده تاکید کرده اند.
در نشست تجاری ایران و قزاقستان، قاسم ژومارت توکایف، رئیس دولت قزاقستان، اعلام نمود که دو کشور ابتدا افزایش تجارت به یک میلیارد دلار و در مرحله بعد رسیدن به ۲ میلیارد دلار را هدف گذاری کرده اند. در کنار این هدف، نقشه راه گسترده تری برای رساندن تجارت به ۳ میلیارد دلار هم مطرح گردیده است. بنابراین، هدف ۳ میلیارد دلاری را باید یک افق بلند مدت تر دانست، در حالیکه رسیدن به یک میلیارد دلار، هدف عملیاتی نزدیک تر دو کشور شمرده می شود.
خزر و کریدور شمال ـ جنوب؛ مزیت اصلی ایران
یکی از مهم ترین تفاوت های رابطه ایران و قزاقستان با روابط تجاری معمول، ظرفیت بالای ترانزیتی آن است. قزاقستان به شبکه ریلی آسیای مرکزی و چین دسترسی دارد و ایران می تواند مسیر اتصال این کشور به خلیج فارس، دریای عمان و بازارهای جنوب آسیا باشد.
داده های رسمی قزاقستان نشان میدهد حجم حمل و نقل در کریدور بین المللی شمال ـ جنوب در سال ۲۰۲۵ با رشد ۱۲ درصدی به ۳.۵ میلیون تن رسید. همزمان، حمل و نقل ریلی میان ایران و قزاقستان ۶۹ درصد افزایش پیدا کرد. دو کشور حال درحال بررسی توسعه زیرساخت ها و افزایش ظرفیت این مسیر هستند و هدف گذاری شده است ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسددو کشور حال درحال بررسی توسعه زیرساخت ها هستند و هدف گذاری شده ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسد.
اهمیت این مساله تنها به افزایش درآمدهای ترانزیتی محدود نمی گردد. فعال شدن مسیرهای ریلی و دریایی می تواند هزینه حمل کالاهای قزاقستان به بنادر جنوبی ایران را کم کند و در مقابل، دسترسی صادرکنندگان ایرانی به بازارهای آسیای مرکزی را آسان کند.
در همین چارچوب، قزاقستان در سال ۲۰۲۶ گام دیگری برای تقویت حضور لجستیکی خود در ایران برداشت. در تیرماه امسال توافقی برای اختصاص زمین در بندر شهید رجایی به منظور ساخت یک پایانه حمل و نقل و لجستیک قزاقستان به امضا رسید. این پروژه می تواند به افزایش ظرفیت صادراتی قزاقستان و تقویت نقش ایران بعنوان مسیر دسترسی این کشور به آب های آزاد کمک نماید.
کشاورزی؛ یکی از ستون های اصلی تجارت
کشاورزی هم اکنون یکی از عملیاتی ترین حوزه های همکاری دو کشور است. قزاقستان از یک سو تولیدکننده بزرگ غلات، جو، دانه های روغنی و محصولات دامی است و ایران هم به سبب نیاز بازار داخلی، ظرفیت بالایی برای واردات این کالاها دارد. در مقابل، ایران در تولید میوه، سبزیجات، خشکبار، محصولات گلخانه ای و برخی محصولات فرآوری شده کشاورزی مزیت دارد.
دو کشور همین طور درباره ی کشت فراسرزمینی، توسعه تجارت غلات و روغن های نباتی و ایجاد زیرساخت های بندری برای انتقال محصولات کشاورزی مذاکراتی داشته اند. برای مثال، قزاقستان اعلام نموده است که امکان افزایش صادرات روغن آفتابگردان به ایران تا ۵۰۰ هزار تن در سال وجود دارد و توسعه پایانه های روغنی در بنادر کوریک و آکتائو می تواند به افزایش ظرفیت این تجارت کمک نماید.
چالش اصلی؛ پرداخت و ریسک تجاری
با وجود رشد تجارت، مهم ترین مانع برای تحقق اهداف بزرگ تر بازهم مسایل بانکی، پرداخت و تحریم هاست. این مسئله در سال ۲۰۲۶ به شکل جدی تری خودرا نشان داده است. سریک ژومانگارین، معاون نخست وزیر و وزیر اقتصاد ملی قزاقستان، در ماه مه ۲۰۲۶ اعلام نمود که برخی قراردادهای ایران و قزاقستان به سبب ریسک های مربوط به پرداخت در عمل متوقف شده اند و نگرانی تجار درباره ی نحوه انتقال پول یکی از عوامل اصلی کند شدن تجارت است. او همین طور گفت هدف ۳ میلیارد دلاری در وضعیت فعلی دشوار است.
آمار سه ماهه نخست ۲۰۲۶ هم نشانه ای از همین فشارهاست. تجارت دو کشور در این نوبت به ۹۰.۸ میلیون دلار رسید که در مقایسه با ۱۲۹.۵ میلیون دلار در زمان مشابه سال قبل، حدود ۲۹.۹ درصد کاهش نشان میدهد. بنابراین، بااینکه سال ۲۰۲۵ سال رشد قابل توجه تجارت بود، داده های ابتدای ۲۰۲۶ نشان میدهد این روند هنوز تثبیت نشده است.
مسیر سه میلیارد دلاری از کجا می گذرد؟
روابط اقتصادی ایران و قزاقستان در دو سال اخیر از نظر نهادی و زیرساختی وارد مرحله جدی تری شده است. رشد تجارت از ۱۶۵ میلیون دلار در سال ۲۰۲۳ به ۳۴۰.۳ میلیون دلار در ۲۰۲۴ و سپس ۴۳۰.۲ میلیون دلار در ۲۰۲۵، اجرایی شدن تجارت آزاد ایران و اوراسیا، رشد ۶۹ درصدی حمل و نقل ریلی، توسعه بنادر خزر و شهید رجایی و توافق های جدید در حوزه کشاورزی و لجستیک، همگی نشان دهنده تغییر جهت روابط از گفتگو بسمت اجرای پروژه های مشخص است.
با این حال، فاصله میان تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری و هدف ۳ میلیارد دلاری بازهم خیلی زیاد است. برای پر کردن این فاصله، افزایش صادرات ایران به قزاقستان باید در کنار توسعه واردات متوازن، سرمایه گذاری مشترک، ایجاد مراکز توزیع و انبار در قزاقستان، فعال سازی خطوط ریلی و دریایی و ایجاد سازوکار مطمئن پرداخت دنبال شود.
به گزارش خبرگزاری نفت و گاز به نقل از مهر، مزیت اصلی ایران در ارتباط با قزاقستان فقط بازار این کشور نیست؛ جایگاه ایران بعنوان مسیر دسترسی قزاقستان به آب های آزاد می تواند پایه یک شراکت بلند مدت تر باشد. اگر دو کشور بتوانند همزمان سه ضلع «تجارت آزاد، لجستیک و سازوکار مالی» را تقویت نمایند، هدف یک میلیارد دلاری می تواند دست یافتنی تر شود و در مرحله بعد، زمینه برای حرکت بسمت اهداف ۲ و ۳ میلیارد دلاری فراهم گردد. در غیر این صورت، رشدهای مقطعی تجارت بازهم در مقابل ریسک های سیاسی، بانکی و حمل ونقلی لطمه پذیر خواهد بود.
در سال ۱۴۰۳، صادرات ایران به قزاقستان حدود ۲۱۶.۶ میلیون دلار و صادرات قزاقستان به ایران حدود ۱۲۳.۴ میلیون دلار بود؛ اما در سال ۱۴۰۴ صادرات قزاقستان به ایران با جهشی نزدیک به دو برابر به ۲۳۹.۳ میلیون دلار رسید، در صورتی که صادرات ایران به قزاقستان به حدود ۱۹۱ میلیون دلار کاهش پیدا کرد. دو کشور حال در حال بررسی توسعه زیرساخت ها و افزایش ظرفیت این مسیر هستند و هدف گذاری شده است ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسددو کشور حال در حال بررسی توسعه زیرساخت ها هستند و هدف گذاری شده ظرفیت کریدور در آینده به حدود ۲۰ میلیون تن در سال برسد. با این وجود، فاصله میان تجارت ۴۳۰ میلیون دلاری و هدف ۳ میلیارد دلاری بازهم خیلی زیاد است.
منبع: oilna.ir
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب